Περί Έρωτος και Άλλων Δαιμονίων

[read this post in English]

Το πρόσφατο Θεατρικό Εργαστήρι του Phone Home στην Αθήνα έτυχε να συμπέσει με την ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου. Δεν είμαι από εκείνους που δίνουν ιδιαίτερη σημασία σε μια γιορτή που έχει ξεκάθαρα εμπορευματοποιηθεί για χάρη του κέρδους, με την πλειοψηφία των «πιστών» (και καταναλωτών) της να αγνοούν την πραγματική σημασία ή αξία του Αγίου Βαλεντίνου ως ιστορικής μορφής. Παρόλα αυτά, το γεγονός ότι ο Γιάννης και η Αλεξία είχαν αποφασίσει να ορίσουν τον έρωτα ως θεματική για το συγκεκριμένο εργαστήριο μού είχε κινήσει θετικά την περιέργεια. Τελικά, κατέληξε να είναι η πιο σουρεαλιστική και μορφωτική ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου που έζησα ποτέ!

Στην αρχή συζητήσαμε αν η συγκεκριμένη ημέρα γιορτάζεται στις χώρες καταγωγής του κάθε συμμετέχοντα και με ποιον τρόπο. Διαπιστώσαμε με χαρά ότι τα τελευταία χρόνια αυτή είναι η μοναδική ημέρα που σε κάποιες πόλεις στο Πακιστάν οι ερωτευμένοι μπορούν να εκφράσουν ανοιχτά την αγάπη τους, προσφέροντας λουλούδια ή κάρτες με ποιήματα. Από την άλλη, στο Αφγανιστάν, όπου η επιρροή της θρησκείας είναι πιο αυστηρή και απαγορεύει κάθε τέτοιου είδους αλληλεπίδραση μεταξύ νεαρών ζευγαριών, υπάρχει μόνο μόνο μία εύκολη λύση: η αποστολή SMS ή email… Που μας έφερε πίσω στο θέμα του project μας…

Ένας από τους συμμετέχοντες από το Αφγανιστάν, ωστόσο, ανέφερε ότι υπήρχε κάποτε ένας μύθος παρόμοιος με αυτόν του Αγίου Βαλεντίνου που περνούσε από γενιά σε γενιά σαν σύμβολο και παράδειγμα της αληθινής αγάπης. Όλα όμως άλλαξαν μετά την επικράτηση των Ταλιμπάν. Και τώρα πια δεν μπορούσε καν να θυμηθεί τι έλεγε η ιστορία. Σημείωσα να το ψάξω περισσότερο…

Εισάγοντας το θέμα της «έκφρασης της αγάπης με διαφορετικούς τρόπους σε διαφορετικές χώρες», ζητήθηκε κατόπιν από τους συμμετέχοντες να αυτοσχεδιάσουν ιστορίες, σχολιάζοντας τα στοιχεία εκείνα που θα γίνονταν αντιληπτά ως ‘κανονικά’ και ‘αποδεκτά’ στη χώρα καταγωγής τους και, αντίστοιχα, τι θα θεωρούνταν ‘περίεργο’, ‘απαράδεκτο’ ή εντελώς προκλητικό.

Ξεκινήσαμε με έναν ομαδικό αυτοσχεδιασμό, κατά τη διάρκεια του οποίου προέκυψε το θέμα της «αντίληψης των ζευγαριών». Δεν μας έκανε εντύπωση που διαπιστώσαμε ότι το θέαμα δύο ανδρών πιασμένων χέρι χέρι είναι ασυνήθιστο στην Ελλάδα, ανασκαλεύοντας έννοιες όπως ‘ανδρισμός’ και ‘αδελφές’ και εκφράσεις του τύπου «Έλα τώρα, ρε φίλε, είσαι σοβαρός;». Από την άλλη πλευρά, μας εξέπληξε ευχάριστα το γεγονός ότι δύο άνδρες πιασμένοι από το χέρι δεν είναι ασυνήθιστο θέαμα στο Πακιστάν ή στο Αφγανιστάν, σηματοδοτώντας τη σχέση μεταξύ τους ως πολύ φιλική ή συγγενική – ως επί το πλείστον τουλάχιστον: με την ευκαιρία συζητήθηκε και το γεγονός ότι gay άνδρες μπορεί να εκμεταλλεύονται το έθιμο προς όφελός τους στις χώρες αυτές. Και φυσικά, δε χάσαμε την ευκαιρία να σχολιάσουμε την περίφημη φράση που ειπώθηκε πρόσφατα από τον πρόεδρο του Ιράν, ότι δηλαδή το ομοφυλοφιλικό φαινόμενο δεν συναντάται στη χώρα του… Τέλος, ήταν πραγματικό σοκ η αποκάλυψη ότι σε μια χώρα όπως η Γαλλία και σε μια πόλη όπως το Παρίσι, την αποκαλούμενη ως «πόλη του έρωτα», η θέα δύο κοριτσιών να κρατιούνται από το χέρι και να εκφράζουν ανοιχτά την αγάπη τους, φιλική ή ερωτική, εξακολουθεί να προκαλεί τα βλέμματα. Όπως και στο Πακιστάν και στο Αφγανιστάν.

Μετά από έναν δεύτερο αυτοσχεδιασμό, με θέμα «απρόσμενα ζευγάρια», η ομάδα κατέληξε να συζητήσει νέου τύπου αποτελέσματα: δύο ξαδέλφια διαφορετικού φύλου από το Πακιστάν δίνουν την εντύπωση ζευγαριού σε ξένους, αφού μπορούν να εκφράσουν οικειότητα, αποφεύγοντας όμως τη φυσική επαφή – όπως συνηθίζουν τα πραγματικά ζευγάρια όταν βρίσκονται σε κοινή θέα. Και κάτι αρκετά ενθαρρυντικό: σε κάποιες μεγάλες πόλεις στο Αφγανιστάν γίνονται συνειδητά προσπάθειες για υιοθέτηση περισσότερο ‘ευρωπαϊκών’ προτύπων συμπεριφοράς, με τα ζευγάρια να αισθάνονται ελεύθερα να κυκλοφορούν π.χ. στην αγορά χέρι-χέρι και τις γυναίκες να μην φορούν καν hijab ή κάποιου άλλου είδους καλύμματος στο κεφάλι. Και φυσικά, η απόρριψη του ανεπιθύμητου φλερτ ενός άντρα μεταφράζεται με παρόμοιο τρόπο σε κάθε χώρα – ειδικά όταν ο εν λόγω άντρας είναι γλοιώδης…

Ίσως η πιο ενδιαφέρουσα στιγμή του εργαστηρίου ήταν ότι ζητήθηκε από όλους τους συμμετέχοντες να εκφράσουν ελεύθερα τις σκέψεις τους για ό,τι οι ίδιοι αντιλαμβάνονται ως παράξενο ή μη αποδεκτό, σύμφωνα με τα δικά τους προσωπικά κριτήρια. Και κατόπιν, να προσπαθήσουν να εκτιμήσουν κατά πόσο αυτές οι αντιλήψεις είναι αποτέλεσμα κοινωνικών, πολιτιστικών ή θρησκευτικών προτύπων.

Παρότι μεγάλωσα σε μια σχετικά συντηρητική κοινωνία όπως η ελληνική, η οικογένειά μου με δίδαξε από νωρίς να σέβομαι όλες τις ανθρώπινες επιλογές, αναζητώντας παράλληλα παρηγοριά σε συγκεκριμένες λειτουργίες της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Προσωπικά λοιπόν πιστεύω ότι δεν είμαι σε θέση να κρίνω κάποιον για τις αποφάσεις και τον τρόπο σκέψης του. Στη χώρα μου μόλις πριν από μερικούς μήνες ψηφίστηκε η νομιμοποίηση του συμφώνου συμβίωσης για ομόφυλα ζευγάρια – με την Εκκλησία να κηρύσσει την ίδια μέρα ‘εθνικό πένθος’… Ωστόσο, ένιωσα μια περίεργη συγκίνηση κατά τη διάρκεια της κουβέντας μου με έναν συμμετέχοντα από το Μπαγκλαντές. Συζητούσαμε πόσο εξωφρενικό φαίνεται σε εμάς τους ‘Δυτικούς’ (συμπεριλαμβανομένων και των Μουσουλμάνων που ζουν σε ευρωπαϊκές χώρες) μία θρησκεία να απαγορεύει τη δημόσια εκδήλωση αγάπης μεταξύ ενός άντρα και μίας γυναίκας και τις αποτρόπαιες συνέπειες που θα μπορούσαν να προκύψουν από την εγκυμοσύνη μιας ανύπαντρης γυναίκας. Αλλά, όταν τον ρώτησα πώς θα αντιδρούσε ο ίδιος ή η οικογένειά του αν του συνέβαινε κάτι όσο ζει στην Ελλάδα, η απάντησή του ήταν αφοπλιστική: «Κάτι τέτοιο δε θα μου συνέβαινε ποτέ, επειδή δεν θα είχα τέτοιου είδους σχέσεις με μια κοπέλα πριν την παντρευτώ.» Και αυτό από ένα αγόρι ντυμένο με μοντέρνο hoody που χρησιμοποιεί συχνά το χιούμορ του για να ξεφύγει από κακοτοπιές και αποφασισμένο να περάσει την υπόλοιπη ζωή του στην Ευρώπη και να μην επιστρέψει ποτέ στο Μπαγκλαντές. Πλύση εγκεφάλου ή ιπποτισμός; Η σκέψη μου ταξιδεύει έξω από το παράθυρο του χώρου του εργαστηρίου μας, στα σπίτια της γειτονιάς με τα φωτάκια πάνω από τις εισόδους τους αναμμένα μέρα και νύχτα. Τα σπίτι αυτά που είναι πολύ περισσότερα από τα υπόλοιπα μαγαζιά και τις καφετέριες. Και την εθνική ποικιλομορφία των ανδρών που τα επισκέπτονται…

Πού τελειώνουν τα απομεινάρια παλιών συνηθειών και ξεκινά η προσωπική ηθική; Σε ποιο βαθμό είναι ο καθένας από εμάς προϊόν της εποχής μας, της κουλτούρας, της οικογένειας ή της θρησκείας μας; Πόσο επηρεάζουν την κρίση μας οι προσωπικές, συναισθηματικές και σωματικές μας επιθυμίες; Η ομάδα συνέχισε τη συζήτηση και πολύ σύντομα βρέθηκα χωρίς λόγια, όταν ένας άλλος συμμετέχων, από το Αφγανιστάν αυτή τη φορά, απέρριψε έντονα την επιμονή της χώρας του να θεωρεί παράνομη τη δημόσια εκδήλωση αγάπης μεταξύ ενός άντρα και μίας γυναίκας. Η επιχειρηματολογία του; Θεωρεί ότι αυτού τύπου η απαγόρευση ενισχύει την άλλη συνήθεια, αυτή που επιτρέπει σε δύο άντρες να κρατιούνται χέρι-χέρι στο δρόμο. Και αυτή η συνήθεια, κατά τη γνώμη του, θα μπορούσε να οδηγήσει σε περισσότερα… Εκεί, θεωρεί ότι βρίσκεται ο πραγματικός κίνδυνος για τις παραδόσεις της χώρας του. Είναι κι αυτός ένας άλλος τρόπος να το δει κανείς.

Υπάρχει πάντα ένας άλλος τρόπος για δει κανείς ο,τιδήποτε. Ο δικός σου. Ο δικός μου. Ο δικός τους. Ποιος αποφασίζει ποιος έχει δίκιο; Ή ότι θα έπρεπε να υπάρχει μία σωστή απάντηση σε κάθε ερώτημα; Γιατί πρέπει να σκοτωνόμαστε μεταξύ μας; Μεταφορικά ή κυριολεκτικά; Αν, αγαπητοί μου John και Paul, η αγάπη είναι όντως «ό,τι χρειαζόμαστε», γιατί να υπάρχουν περιορισμοί στον τρόπο που καθένας από εμάς επιλέγει να την εκφράσει;

Fast forward στην έρευνά μου. Έπρεπε να βρω πληροφορίες για τον μύθο του Αφγανού Αγίου Βαλεντίνου. Δεν κατάφερα να εντοπίσω κάτι σχετικά με αυτό το θέμα τελικά, στην πορεία όμως ανακάλυψα άλλα ενδιαφέροντα στοιχεία που με βοήθησαν να σχηματίζω μια πιο σφαιρική (;) άποψη. Ανάμεσά τους το γεγονός ότι ο Πακιστανός Πρόεδρος κάλεσε τους νέους της χώρας του να αποφύγουν να γιορτάσουν την ημέρα του Αγίου Βαλεντίνου φέτος, επειδή δεν έχει σχέση με την κουλτούρα τους. Καμία αντίρρηση ως προς αυτό, αλλά γιατί θα έπρεπε να είναι απαγορευτικό; Συντηρητικές θρησκευτικές ομάδες στην ίδια χώρα κάνουν εκστρατεία για την κατάργηση της γιορτής του Αγίου Βαλεντίνου εδώ και χρόνια. Στο Αφγανιστάν, ένα ποσοστό 60% έως 80% των γάμων είναι προκαθορισμένοι από τους γονείς και συχνά αφορούν ανήλικες νύφες. Στο μηνιαίο newsletter της ενορίας μου την προηγούμενη εβδομάδα, η εκκλησία μάς καλούσε σε εθελοντική αιμοδοσία ως τρόπο αντίστασης και «δράσης ενάντια στην εμπορευματοποίηση της αγάπης» εν όψει της γιορτής του Αγίου Βαλεντίνου. Αυτή η προσφορά είναι, για την εκκλησία, το πραγματικό νόημα της αγάπης. Και ξαναρωτώ, γιατί να πρέπει δύο διαφορετικού τύπου εκδηλώσεις του ίδιου συναισθήματος να αποκλείουν η μία την άλλη;

Συνεχίζοντας την έρευνα, άρχισα να συναντώ λαϊκούς μύθους. Φαίνεται ότι όπου η εκπαίδευση σπανίζει και η θρησκεία παρερμηνεύεται, οι δοξασίες παίρνουν τη θέση των σχολείων και των πεφωτισμένων κληρικών. Κανένας και τίποτα δεν μπορεί να υποβαθμίσει την ισχύ τους ή να τολμήσει να τις απαγορεύσει. Ο Ρωμαίος και η Ιουλιέττα ωχριούν μπροστά στη Leila και τον Mainun. Ο Ο Salim και η Anarkali είναι φτιαγμένοι από την ίδια πάστα με τον Ορφέα και την Ευρυδίκη.

Φιγούρες του χθες, αισθήματα του σήμερα. Όλοι μαθαίνουμε πώς να παίζουμε το παιχνίδι. Μόνο οι κανόνες αλλάζουν.

Και όλοι συνεχίζουμε να ελπίζουμε ότι θα ξεφύγουμε κάποτε από τους δαίμονές μας.